Мавҷи нави нооромӣ дар Эрон хомӯш шуд, дар ҳар сурат, барои ҳозир. Дар айни замон, нофаҳмо мемонад, ки оё мавҷи дуюми норизоӣ сурат мегирад ё не? Ва агар ҳа, он ба чӣ мерасонад? Умуман, чӣ гуна хоҳад шуд ояндаи Эрон, махсусан дар робита бо имконпазирии дахолати ИМА?
Дар ин мавод ман андешаҳои коршиносони асосии Марказҳои таҳлилӣ вобаста ба қазияи Эрон ва дурнамои онро кӯшиш кардам мавриди баррасӣ қарор диҳам. Мавҷҳои нави эътироз ҷамъияти Эронро таккон дод. Ҷамъиятеро, ки оғоз аз соли 1998 сари чанд вақт бо баҳонаҳои гуногун сар мезананд. Аммо мавҷи эътирози имсола ба таври назаррас аз солҳои пеш бо чанд далел фарқ мекунанд:
Аввалан, бо ҳудуди фарогирии эътироз
Сар карда аз ҷуғрофияи мавҷи эътироз; Ин норизоию ошӯб 21 вилоятро аз 31 вилоят, тақрибан 100 шаҳрро дар саросари кишвар фаро гирифт. Шумораи қурбониёни тасдиқшуда (3117 тибқи маълумоти мақомот ва 5459 тибқи маълумоти созмонҳои ғайрирасмӣ), захмиён ва боздоштшудагон низ беш аз пеш будаву қобили муқоиса ҳам нестанд.
Дуюм, бори аввал талаботи эътирозгарон чунин хусусияти ошкорои зиддиҳукуматӣ гирифт
Одатан, қаблан иштирокчиёни ошӯбҳо ба ҳама гуна қарорҳо е амалҳои алоҳидаи Ҳукумат эътироз мекарданд, масалан, дар соли 2023, вақте ки кишварро эътирозҳои васеъмиқёс аз дасти пулиси ахлоқ фаро гирифта буданд. Ин бор эътироз дар бораи барҳам додани худи сохти сиёсӣ меравад.
Аз ин нуқтаи назар, яке аз дипломатҳои эронӣ ҳақ аст, ки дар аввали моҳи январ изҳор дошта буд: “Ин эътирозҳо дар шакли холис нестанд, зеро “эътироз як шакли муколама аст, на харобкорӣ”. Чунин оҳанги тунди эътироз вақте рух медиҳад, ки як қисми аҳолӣ ба имкони беҳбудӣ дар дохили система эътимод надоранд ва роҳи ягонаро дар хароб кардани он мебинанд.
Дар робита ба ин, дар муҳити коршиносон се гурӯҳи асосии мушкилотро дар назди мақомот ва ҷомеаи Эрон қарордоштаро ҷудо мекунанд:
Якум, дар иқтисодиёт
Тибқи маълумоти ҳукумати Эрон, дар охири соли 2025 болоравии нархҳо зиёда аз 48,8% – ро ташкил дод; аз 27 то 50% эрониҳо дар зери хатти фақр зиндагӣ мекунанд; 57% аз камғизоӣ азият мекашанд. Сабаби бевоситаи ин мавҷи эътирозҳо коҳиши асъори эронии риёл, 1,4 миллион риёл барои 1 доллар буд. Яъне дар маҷмӯъ, дар 8 соли охир риёл қариб 18 маротиба коҳиш ёфт. Ин ба некӯаҳволии тиҷорати хурду миёна, ба истилоҳ “бозор” – и табақа, ки қувваи пешбарандаи инқилоби исломӣ дар соли 1979 буд ва ҳоло бори аввал дар эътирозҳои зиддиҳукуматӣ иштирок кард, халал расонид.
Дуюм, мушкилоти пойгоҳи иҷтимоии эътирозҳо
Дар маҷмӯъ, ба гуфтаи сотсиологҳо, дар тӯли солҳои зиёд ихтилофи байни тарафдорон ва мухолифони режим дар Эрон тақрибан чунин буд: Заминаи мустаҳками асоси иҷтимоӣ. Дастгирии мақомоти Эрон дар ҷомеа тақрибан 15-25% – ро ташкил медод. ин пеш аз ҳама КСИР (Корпуси посдорони инқилоби Эрон 400 ҳазор нафар, “Басиҷ” (тақрибан 400 ҳазор ҷамъ бо захираи ғайриштатӣ), инчунин мансабдорон ва тиҷорати калон, ки бо ҳокимият алоқамандии зич доранд. Бо назардошти оилаҳояшон, он аллакай ҳадди аққал 9-12 миллион нафар аст.
Дар тарафи муқобил қисми аҳолӣ (шояд 10-20%, қисми зиёиён, ҷавонон, донишҷӯён) ҷойгир аст, ки ҳамеша аз ҳукумат танқид мекарданд.
Дар байни ин ду қутб одатан аксарияти аҳолӣ ҷойгир буданд, ки қисми зиёди онҳо аз сиёсат дур буданд ва ҳадди аққал ба амали мақомот бетараф буданд.
Хусусияти 10-15 соли охир дар он аст, ки ин қисми миёнаи шартан бетарафи ҷомеа ва дур аз сиёсат ногаҳон ба тарафи мухолифин ба таври оммавӣ майл карда, тамоми системаро аз мувозинат берун мекунад. Аз ин рӯ, бо ҳар мавҷи нави бетартибиҳо, доираи эътирозҳо барои мақомоти Эрон торафт васеътар ва хатарноктар мешуд.
Сеюм, дар соҳаи идеология ва дин
Дар ин ҷо вазъияти аҷибе ба вуҷуд меояд. Ҳама пурсишҳо (аз ҷумла пурсишҳои расмӣ) нишон медиҳанд, ки шумораи тарафдорони идеологии мақомот сол аз сол ба таври назаррас коҳиш меебад.
Барои муқоиса, дар соли 2003 66,2% пурсидашудагон ҳанӯз боварӣ доштанд, ки вазъи кишвар метавонад бо роҳи тағйироти ночиз, яъне бе тағйир додани модели сиёсӣ беҳтар карда шавад; аммо аллакай дар соли 2024 шумораи тарафдорони яктарафаи теократия то 20% коҳиш ёфт.
Тибқи маълумоти созмони “Gamaan” дар соли 2024 аз 77,216 пурсидашудагон дар дохили Эрон тақрибан 70% – и онҳо зидди идомаи мавҷудияти Ҷумҳурии Исломӣ буданд. Аз ин шумора 40% бар ин назаранд, ки “тағйири режим шарти пешакии тағйирот аст”, дигарон ҷонибдори “тағйироти сохторӣ ва гузариш аз Ҷумҳурии Исломӣ” ба дигар сохтор буданд. Дастгирии “принсипҳои инқилоби Исломӣ ва Пешвои Олӣ” тибқи назарсанҷиҳо аз 18% дар соли 2022 то 11% дар соли 2024 коҳиш ёфт ва 66% зидди идеяи ҳукмронии исломӣ баромад карданд.
Сатҳи диндорӣ дар ҷомеа боз ҳам коҳиш ёфтааст
Тибқи пурсишҳои Gamaan дар соли 2020, танҳо 32,2% пурсидашудагон худро шиъа, 5% суннӣ муайян карданд; аммо 22,2% дини мушаххасро номбар накарданд ва 8,8% худро атеист эълон карданд. Ғайричашмдошт, 7,7% изҳор доштанд, ки ба зардуштӣ тааллуқ доранд, гарчанде ки ҷамоати зардуштиёни кишвар ҳадди аксар 40 ҳазор нафарро ташкил медиҳад. Дар як назарсанҷии дигар, тақрибан 19% пурсидашудагон гуфтанд, ки зардуштизмро афзалтар медонанд.
Коршиносон ин падидаро бо сабабҳои сиёсӣ вобаста медонанд, вақте ки одамон худро бештар аз бо таъсири мавҷи эътироз дини анъанавии худро зардуштӣ е бехудо меноманд. Дар 47 соли ҳукмронии исломӣ вазъияти ногувор ба вуҷуд меояд, ки ҷомеаи Эрон аз ҳарвақта бештар дунявӣ шудааст.
Ҳамин тариқ, дар кишвар бӯҳрони амиқи системавӣ ба вуҷуд омад аз як тараф, ин бӯҳрони эътимод аст, ки дар он қисми зиеди аҳолӣ дигар бовар надоранд, ки мушкилоти иҷтимоию иқтисодии онҳоро дар доираи модели сиёсии ҳозира ҳал кардан мумкин аст. Аз тарафи дигар, тафовути идеологӣ байни мақомот ва ҷомеаи шаҳрвандӣ, ки аз ин рӯ тарафҳо ояндаи кишварро ба таври гуногун мебинанд.
Мушкилоти ҷиддитарини мақомот ин ба мухолифат рафтани зиёиён буд, ки дар ташаккули афкори ҷамъиятӣ ва “одамони бозор” буд, ки табақаи пурқудрати иҷтимоӣ ва сиёсии тибқи анъана бо рӯҳониён робитаи зич дошта, нақши бузург мебозанд.
Ин тақсимоти дохилӣ модели сиёсии Эронро аз омилҳои беруна хеле осебпазир мекунад. Аз ин рӯ, агар Президент Трамп тасмим гирад, ки амалиёти низомиро алайҳи Эрон оғоз кунад, оқибатҳои он метавонад пешгӯинашаванда бошад .
Дар робита ба ин, коршиносон се сенарияи асосии имконпазирро муҳокима мекунанд:
Аввалан Сенарияи”назорати куллӣ“
Ин маънои онро дорад, ки ИМА аз зарбаҳо худдорӣ мекунад ва дар ҷараёни фишор ва гуфтушунидҳо бо мақомоти Эрон созиш мекунад. Дар шароити мусоиди геополитикӣ, мақомот эҳтимолан дар ҳафтаҳо ва моҳҳои оянда бо ин мавҷи эътирозҳо мубориза хоҳанд бурд. Сипас, роҳбарияти сиесӣ фишорро ба қисми норозигии ҷомеа тақвият медиҳад, назорат ва сензураро сахттар мекунад, бастани интернет, боздоштҳои оммавӣ ва ғайраро идома медиҳад. Мушкилот дар ин ҷо дар он аст, ки бӯҳрони системавӣ ба ҳеҷ куҷо намеравад, таҳримҳо тақвият меёбанд. Сохтани Кореяи Шимолӣ аз Эрон душвор аст, зеро ҷомеа ва шароит комилан фарқ мекунанд – яъне мавҷи нави харобиовари эътирозҳо дер ё зуд ногузир хоҳад буд.
Сенарияи дуюм: “эволютсия тавассути ислоҳот“
Баъзе коршиносон бар ин назаранд, ки пас аз ором кардани бетартибиҳо, роҳбарияти Эрон ба ҳар ҳол ба ислоҳоти низом, ки дар он бисёре аз дархостҳои аҳолӣ ҳадди аққал қисман ҳал карда мешаванд, даст мезанад. Пас шумо метавонед мухолифинро дар дохилашон пароканда кунед ва вазъро мӯътадил созед. Масъала дар ин ҷо дар он аст, ки ислоҳоти васеъмиқёс лозим аст, ки рафти онро ба осонӣ аз даст додан мумкин аст – мутаносибан, оё мақомоти Эрон натарсида ба чунин хатар рӯ ба рӯ мешаванд ё не, саволи кушода боқӣ мемонад.
Сенарияи сеюм: Шиддат гирифтани низоъи байналмилалӣ
Дар сурати зарбаи бузурги ҳавоии ИМА, вазъ ҳам дар дохили кишвар ва ҳам дар тамоми минтақа метавонад ба таври куллӣ тағйир ебад. Баъд чӣ мешавад-дар ин ҷо коршиносон якдил нестанд, аммо ҳатто агар зарбаҳо эътирозҳоро фаъол накунанд ҳам, зарар ба иқтисодиёт ва молияи Эрон метавонад марговар бошад, ки суботи кишварро боз ҳам бадтар мекунад.
Аммо ҳоло ягонто аз сенарияҳои дар боло зикршуда ба вуқӯъ наомадааст, бешубҳа, рӯйдодҳои охирин дар Эрон як лаҳзаи муҳим дар таърихи навини кишвар ҳастанд ва новобаста аз он ки воқеаҳо чӣ гуна пеш мераванд, Эрон дигар ҳеҷ гоҳ мисли пешина нахоҳад буд.
Парвиз Муллоҷонов, коршинос
