Кушта шудани Алӣ Хоманаӣ

Алӣ Хоманаӣ, раҳбари Эрон, вориси Оятуллоҳ Ҳумайнӣ ва нигаҳбони асосии мероси инқилоби Исломӣ дар натиҷаи амалиёти муштараки иктишофии Амрикою Исроил ва нерӯҳои мусаллаҳ 28 феврал кушта шуд. Ҳавопаймоҳои исроилӣ бинои Теҳронро, ки дар он Хоманаӣ бо роҳбарони калидии низомии кишвар мулоқот менамуд, бомбаборон карданд. Ҳамаи иштирокчиёни мулоқот ҳалок гардиданд. Раҳбари Эрон 86 сол дошт. Хоманаӣ раҳбари олии динии Эрон дар соли 1989 пас аз марги муассис ва раҳбари аввали ҷумҳурии исломӣ Оятулло Руҳулло Хумайнӣ, ки аз соли 1979 инҷониб кишварро роҳбарӣ мекард, муддати 37 сол аслан роҳбари Эрон буд.
Хоманаӣ дар оилаи рӯҳонии озарбойҷониасл дар соли 1939 дар Машҳад, дуввумин шаҳри калонтарини Эрон пас аз Теҳрон, пойтахти воқеии қисми шарқии кишвар ва маркази муҳими динӣ таваллуд шудааст.Дар охири солҳои 1950 ва аввали солҳои 1960, Хоманаӣ дар мадрасаи Кума таҳсил мекард, ки яке аз мураббиёни ӯ Рухуллоҳ Хумайнӣ буд. Ҳанӯз он вақт Хоманаӣ ба монанди бисер эрониёни ҷавони диндор, бар зидди режими дунявии ғарбии шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ баромад мекард ва муборизи исломи сиёсӣ буд. Дар ин давра ӯ якчанд асарҳои Саид Қутбро аз забони арабӣ ба форсӣ тарҷума кард, ки муаллиф падари рӯҳонии ҷиҳодизми муосир буд. Вай якчанд маротиба боздошт шуд, се солро дар бадарғаи дохилӣ дар Эроншаҳр, дар наздикии марзи Эрон ва Покистон гузаронид. Хумайнӣ ва пайравони ҷавони ӯ, аз ҷумла Хоманаӣ ҷонибдори идеологияи модернистӣ буд. Вай бисер ғояҳо ва таҷрибаи демократия, миллатгароии шаҳрвандӣ, марксизм, зиддиимпериализм ва ҳаракати зиддимустамликавиро дарбар мегирифт. Барномаи сиёсии Хумайнӣ принсипҳои идоракунии ҷумҳуриявӣ ва демократияи намояндагиро бо принсипи “вилояти ал-фақиҳ” (волоияти донишманди ҳуқуқи исломӣ) ва интизори апокалиптикии омадани Маҳдӣ омезиш дод. Ин як барномаи хеле навоварона буд. Дар он давра Хоманаӣ ба Хумайнӣ наздик набуд. Онҳо пас аз инқилоби исломии соли 1979 асосан бо ҳимояти ҳаммаслакони бонуфузи Хумайнӣ Акбар Ҳошими Рафсанҷонӣ ва Ҳасан Руҳонӣ ба ҳам наздик шуданд. Лоиҳаи аввалини ҷумҳурии исломӣ, ки аз ҷониби Хумайнӣ таҳия шуда буд, тақсимоти қатъии ҳокимияти сиёсӣ ва динӣ буд. Президент, сарвазир ва вазирон бояд танҳо одамони дунявӣ бошанд ва рӯҳониен бо сарварии Раҳбар фаъолияти онҳоро аз паси парда, асосан тавассути интихоби аввалияи номзадҳо ба вазифаҳои муҳим, машваратҳо ва ҳуқуқи вето ба қарорҳои муҳими сиесӣ идора кунанд.
Аммо ба зудӣ Хумайнӣ аз ин модели сахт дур шуд. Хоманаӣ аввалин рӯҳоние буд, ки мақоми президентиро ишғол кард ва то соли 1989 ду мӯҳлат вазифаашро иҷро кард. Дар айни замон, он вақт президентӣ як мақоми бузурги динӣ ҳисобида намешуд, балки як маъмури салоҳиятдор буд, ки қодир буд директиваҳои диниро ба чораҳои мушаххаси сиесӣ, иқтисодӣ ва қувва табдил диҳад. Президентии Хоманаӣ ба давраи ташаккули ҷумҳурии исломӣ ва ҷанги шадид бо Ироқ (1980-1988) рост омад. Саддом Ҳусайн ба Эрон пас аз инқилоб ҳамла кард, вақте ки ҷумҳурии исломӣ артиши шоҳро аз байн бурд ва ҳанӯз натавониста буд артиши худро таъсис диҳад. Мақсади эълоншудаи Саддом забти Хузистон буд, ки як вилояти бой аз нафт дар ҷанубу ғарби Эрон буд ва аксарияти аҳолиашро арабҳо ташкил медоданд. Эрон бо талафоти вазнин ҳамларо саркӯб кард ва ба ҳамлаи муқобил гузашт. Хумайнӣ ният дошт, ки ба Бағдод бирасад, Саддомро сарнагун кунад ва дар Ироқ — кишвари аксарияташ шиамазҳаб ҷумҳурии исломиро аз рӯи намунаи эронӣ таъсис диҳад. Гумон меравад, ки соли 1988 маҳз Хоманаӣ ҳамчун президент ба назди раҳбар даромад ва гуфт, ки ин ба бархӯрд бо ИМА оварда мерасонад, ки Эрон тавони ин ҷангро надорад. Хумайнӣ ба сулҳ розӣ шуд ва баъдтар гуфт ки бо қарори чунин қарор вай гуиё “як косаи заҳрро нӯшид”.Хумайни 3 июни соли 1989 дар синни 89-солагӣ вафот кард. Он вақт Хоманаӣ чун номзад барои баррасӣ пешниҳод намешуд: ба ӯ тахассуси расмии диншиносӣ намерасид. Шӯрои коршиносон мақоми интихобкунандаи раҳбар аз якчанд фраксияҳои мухолифи рӯҳониен иборат буд. Пас аз ду моҳи баҳс, онҳо ба мувофиқа расиданд, ки ба онҳо як шахси созишкор лозим аст, ки ба қудрати номаҳдуди шахсии Хумайнӣ тақлид накунад. Акбар Ҳошим Рафсанҷонӣ, он вақт раиси парлумони Эрон, ҷонибдори асосии ин идея буд ва ӯ ҳамчунин ҳимоятгари деринаи худ Хоманаиро ба ин вазифа пешбарӣ кард. Барои расман интихоб кардани ӯ ҳамчун раҳбар, ба конститутсия ислоҳ ворид кардан лозим омад. Шартеро, ки танҳо касе, ки унвони олии динии “марҷа ат — тақлид” (намунаи тақлид) дорад, метавонад ба вазифаи пешвои олӣ даъво кунад, аз сарқонун ҳазф карданд.
Он вақт бисёриҳо гумон намекарданд, ки ин “шахсияти мусолиҳа” ҳамаи рақибон ва сарпарастони худро, аз ҷумла Рафсанҷониро мағлуб мекунад ва қариб 40 сол дар қудрат мемонад. Хоманаӣ обрӯ ва нуфузи Хумайниро надошт. Аз ин рӯ, робитаҳои шахсӣ ва манёврҳои моҳиронаи дастгоҳӣ такягоҳи ҳокимияти вай шуданд. Дар бисер ҷиҳатҳо маҳз бо талошҳои вай дар Эрон як навъ “низоми дуҳизбӣ” — и сиёсӣ байни консерваторҳо ва ислоҳталабон ба вуҷуд омад ва дар тӯли ду даҳсола бомуваффақият фаъолият кард. Худи ҳамон соли 1989 консерватор Рафсанҷонӣ президент шуд, пас аз ҳашт сол ӯро ислоҳотчӣ Муҳаммад Хатамӣ иваз кард, пас аз ҳашт соли дигар консерватор Маҳмуд Аҳмадинаҷот, сипас ислоҳотчӣ Ҳасан Руҳонӣ, сипас консерватор Иброҳим Раисӣ. Ҳамин тариқ, Хоманаӣ манфиатҳои гурӯҳҳои гуногуни элита ва гурӯҳҳои гуногуни аҳолиро мувозинат карда, гоҳ суннатгароён, гоҳ прогрессивҳо, гоҳ тоҷирони бозор, гоҳ соҳибкорони IT-ро бонавбат қонеъ мекард. Дар баробари ин, таъсири Корпуси посдорони инқилоби Исломӣ (КСИР) дар кишвар афзоиш ёфт. Дар давоми ҳукмронии тӯлонии Хоманаӣ он аз элитаи қувваҳои мусаллаҳи Эрон ба шохаи махсуси ҳокимият табдил ёфт. Вай ҳиссаи зиёди иқтисоди Эронро назорат мекард, маблағгузории давлатиро ба таври афзалиятнок мегирифт. КСИР то тақрибан 200 ҳазор нафар афзуд ва ба ғайр аз мудофиа, инчунин бисёр вазифаҳои хадамоти амнияти дохилиро ба ӯҳда гирифт. Фармондеҳони КСИР ҳамеша одамоне буданд, ки аз эътимоди шахсии Хоманаӣ бархурдор буданд, дар ҳоле ки онҳоро мунтазам иваз мекарданд, то касе бисёр ба курси нишаста, таъсири аз ҳад зиёд ба даст наорад. Яке аз қарорҳои муҳими сиёсии Хоманаӣ шиддат гирифтани барномаи ҳастаии Эрон дар аввали солҳои 2000 буд.Ин барнома аз замони шоҳ вуҷуд дошт ва пас аз инқилоби Исломӣ пинҳонӣ идома ёфт. Соли 2002 муҳоҷирони эронӣ маълумотро дар бораи кори корхонаи ғанисозии уран дар Натанза ва реактори вазнини обӣ дар Арак нашр карданд. Дере нагузашта, мақомоти Эрон эълон карданд, ки Хоманаӣ кайҳо боз фатво дар бораи номуносиб будани сохтан, нигоҳдорӣ ва истифодаи силоҳи ҳастаӣ содир кардааст. Дар айни замон, онҳо алалхусус президент Маҳмуд Аҳмадинаҷот ба ҳуқуқи Эрон ба барномаи сулҳомези ҳастаӣ исрор карданд. .Стратегияи умумӣ, ки зоҳиран аз ҷониби Хоманаӣ тасдиқ шудааст, ба даст овардани “мақоми ҳадди ақал” буд, вақте ки кишвар силоҳи ҳастаӣ надорад, аммо ҳама чиз омода аст, ки дар сурати зарурат онро хеле зуд эҷод кунад. Барои берун шудани Эрон аз руихати таҳримҳо ин боэътимодтарин кафолати амниятӣ хоҳад буд. Ин сиёсат ба муқовимати тӯлонӣ бо Ғарб оварда расонид. Аз миёнаи солҳои 2000 ба Эрон таҳримҳои бештар ҷорӣ карда шуданд ва дар солҳои 2010 нишонаҳои бӯҳрони низомии иқтисоди Эрон ошкор шуданд.
Дар ҳамон вақт системаи мувозинати байни консерваторҳо ва ислоҳотгарон вайрон шуд. Дар соли 2009, консерватор Маҳмуд Аҳмадинаҷот ба мӯҳлати дуюми президентӣ рафт, ба ӯ ислоҳотчӣ Мир-Ҳусейн Мусавӣ рақиби интихоботӣ буд. Аҳмадинажод ғолиби интихобот эълон шуд, Аммо Мусавӣ ва тарафдоронаш тақаллуби оммавиро эълон карданд ва ба эътирозҳои кӯчагӣ баромаданд, ки ба зудӣ ба бархӯрдҳо табдил ёфтанд. Нерӯҳои интизомии Эрон онҳоро саркӯб карданд, садҳо нафар кушта шуданд.
Дар солҳои аввали ҷумҳурии исломӣ гурӯҳҳои низомии диссидентҳои дунявӣ ба бисер шахсиятҳои режими нав сӯиқасд карданд.
Сиесати Ғарб, пеш аз ҳама ИМА, дар ин муддат тағир меёфт. Дар давраи Барак Обама ба Эрон як созишнома пешниҳод шуд: маҳдуд кардани ғанисозии уран дар ивази тадриҷан бекор кардани таҳримҳо. Баъд Доналд Трамп ин созишномаро бекор кард. Мавқеи худи Эрон бетағйир монд.
Солҳои охир Хоманаӣ бисёр бемор мешуд. Нақшаи интиқоли қудрат кайҳо омода шуда буд, гарчанде ки дар ду моҳи охир нақшаҳо бояд дар интизори ҷанг бо ИМА ислоҳ карда шуданд. Дар баробари ин, бӯҳрони иқтисодӣ бо сабаби таҳримҳо ба миқёси фоҷиабор расид: таваррум дар як сол 30-40% дар тӯли якчанд сол пай дар пай, фурӯпошии пули миллӣ, эътирозҳои доимии кӯчаҳо асосан мардуми маҳаллӣ, аммо баъзан дар саросари кишвар сурат мегирифт.Лаҳзаи муҳим дар аввали соли 2026 фаро расид, вақте ки мавҷи дигари эътирозҳо садҳо ҳазор нафарро ба кӯчаҳо баровард. Трамп ба эътирозгарон кӯмаки ваъда дод ва ошкоро ишора кард, ки метавонад Хоманаиро бикушад, аммо нерӯҳои амрикоӣ ба амалиёти зидди Венесуэла тамаркуз карданд. Дар охири моҳи феврал, ИМА дар Ховари Миёна як гурӯҳи низомиро ҷамъ овард, ки ба он монанд аст, ки соли 2003 ба Ироқ ҳуҷум карда буд. Ҳатто дар ин ҳолатҳо, Хоманаӣ ҳадди аққал ба таслимшавии рамзӣ дар музокирот розӣ нашуд ва 28 феврал ҷанг оғоз ёфт. Худи Оятуллоҳ яке аз аввалин қурбониёни он буд.