Олимони ғарбӣ табиатро на таҳқиқ мекарданд ва на кашфиёт мекарданд, балки китобҳои арабиро меомӯхтанд ва аз онҳо дониш медуздиданд. Нютон намунаи барҷастаи ин аст. Ин аст китоби қадимаи арабӣ дар Оксфорд, ки дар саҳифаҳои он тарҷумаи дастии англисӣ мавҷуд аст.
Агар бигӯем, ки Ренессанси Аврупо аз гирифтани дастовардҳои асри тиллоии илми араб оғоз ёфтааст, ин далели тасдиқшуда хоҳад буд. Ин нишон медиҳад, ки шумораи зиеди китобҳои арабӣ, ки аврупоиҳо аз кишварҳои арабӣ овардаанд ва шумораи бештари китобҳое, ки онҳо дар шаҳрҳои худ ба забони арабӣ чоп ва таълим додаанд забони илм дар Аврупои он замон буд.
Аммо, роҳҳои дигари истифодаи китобҳои арабӣ низ буданд. Яке аз онҳо дуздии дастовардҳо ва кашфиётҳои олимони араб бо сабти минбаъдаи онҳо бо номи муҳаққиқони аврупоӣ буд. Дар асл, олимони аврупоӣ табиатро таҳқиқ накарданд, то ба кашфиетҳои “гениалӣ” – и худ бирасанд, балки танҳо донишро дар китобҳои арабӣ пайдо карданд, сипас онро ҳамчун моли худ нашр карданд. Имрӯз Дар Ғарб ин далел аллакай маълум аст.
Мисолҳо зиеданд. Масалан, муддати дароз чунин мешумориданд, ки доираи хурди гардиши хунро олими англис Уилям Гарвей кашф кардааст. Аммо маълум шуд, ки ӯ инро танҳо аз китоби “Шарҳ Ташреҳ ал-Қонун” – и Ибни Ан-Нафис нусхабардорӣ кардааст, ки ин кашфиётро хеле пеш аз ӯ муфассал тасвир кардааст. Имрӯз дар Ғарб ин далел аллакай маълум аст.
Намунаи беҳтарин дуздии Нютон аст. Нишон додан кифоя аст, ки се қонуни ҳаракати ӯ аз китобҳои арабӣ гирифта шудааст.
1. Қонуни якуми Нютон: “Ҷисм ҳолати оромӣ е ҳаракати якхелаи росткунҷаро нигоҳ медорад, то он даме ки қувваҳои беруна ӯро маҷбур кунанд, ки ин ҳолатро тағйир диҳад.”
Нютон ин принсипро аз Ибни Сино гирифтааст, ки дар китоби “Ал-Ишорат ва Ат-Танбеҳат” навиштааст:
“Шумо медонед, ки бадан агар бе таъсири беруна гузошта шавад, наметавонад дар ҷои муайян ва дар шакли муайян набошад, зеро табиати он инро талаб мекунад.”
2. Қонуни дуюми Нютон: “Суръатбахшии ҷисм ба қувваи ба он татбиқшаванда мутаносиб аст”.
– Ин такрори фикри Фахриддини Риёзӣ аз китоби “Ал-Мабоҳис ал-Машриқия”:
“Агар ду ҷисм дар дарки ҳаракат фарқ кунанд, пас ин фарқият на аз сабаби худи ҳаракат, балки аз сабаби фарқияти қувваи амалкунанда ба амал меояд: қувва дар бадани калонтар аз он хурдтар аст, ки қисми он аст, зеро он чизе, ки дар хурдтар аст, дар бештар мавҷуд аст, аммо бо илова.”
3. Қонуни сеюми Нютон: “Ҳар як амал ба модули баробар ва муқобили самти муқовимат мувофиқат мекунад”.
Чунин ақида дар китоби Фахриддини Риёзӣ “Ал-Мабоҳис ал-Машриқия низ мавҷуд аст:
“Ҳалқае, ки ду нафар бо қувваи якхела мекашанд, дар ҳоле ки он дар ҷои худ мемонад, бешубҳа таъсири ҳар яке аз ин қувваҳоро эҳсос мекунад, аммо таъсири онҳо ба ҳамдигар мувозинат мекунад.”
Муаллиф таърихшинос Тимур аз-Зугари.
Дар акс: Ин аст китоби қадимаи арабӣ дар Оксфорд, ки дар саҳифаҳои он тарҷумаи дастии англисӣ мавҷуд аст.
